Различни преводи на Библијата

Библијата е една од најчитаните книги во светот. Но, кога ќе побарате Библија во книжарница или ќе отворите некоја библиска апликација, ќе забележите дека постојат различни преводи и изданија.

Зошто постојат толку многу преводи? Дали сите ја пренесуваат истата порака? Во што се разликуваат и како да изберете превод што најмногу ќе ви одговара?

За да ги разбереме овие разлики, најдобро е прво да знаеме како настанала Библијата и на кој начин се преведува.

Зошто постојат различни преводи на Библијата?

Библијата не била напишана на еден јазик, ниту во еден временски период. Нејзините книги настанувале во текот на многу векови, а главните јазици на кои биле напишани се:

• Староеврејски – јазикот на кој е напишан најголемиот дел од Стариот завет.
• Арамејски – јазик на кој се напишани одредени делови од Стариот завет.
• Старогрчки – поточно коине, јазикот на кој е напишан Новиот завет.

Со текот на времето, библиските текстови биле преведувани на различни јазици за да можат луѓето да ги читаат и разбираат.

Меѓу најзначајните рани преводи е Септуагинтата (LXX) – старогрчки превод на еврејските свети списи, кој имал големо влијание врз раното христијанство.

Бидејќи јазиците постојано се менуваат, а луѓето од различни времиња и средини користат различни начини на изразување, се појавила потреба од нови преводи и ревизии на постојните.

Затоа денес имаме различни преводи на Библијата. Некои се обидуваат што поверно да ја зачуваат формата на изворниот текст, додека други повеќе се насочени кон пренесување на неговото значење на современ и разбирлив јазик.

Како се преведува Библијата?

Не сите преведувачи пристапуваат на ист начин кон библискиот текст. Во зависност од целта, се користат различни преведувачки пристапи.

Најчесто се зборува за три основни пристапи: буквален превод, смисловен превод и парафразирање.

Буквален превод

Буквалниот превод се обидува што поверно да ги зачува зборовите, речениците и граматичката структура на изворниот текст.

Целта е читателот да добие превод што е можно поблизок до начинот на кој е напишан оригиналот.

Сепак, буквалниот превод не значи дека секој збор мора механички да се преведе. Понекогаш таквиот пристап би создал неприродни или тешко разбирливи реченици на јазикот на кој се преведува.

Затоа добрите буквални преводи се обидуваат да ја зачуваат формата на оригиналот, но истовремено да го почитуваат граматичкиот и јазичниот израз на читателот.

Динамичен превод

Динамичниот превод, познат и како смисловен или функционален превод, повеќе се насочува кон значењето на текстот отколку кон неговата буквална форма.

Наместо строго да го следи редоследот на зборовите во оригиналот, преведувачот се обидува да ја пренесе истата мисла на природен и разбирлив јазик.

Овој пристап е посебно корисен кога буквалниот превод би звучел необично или би бил тешко разбирлив за современиот читател.

На пример, некои изрази во библиските текстови имаат посебно значење во културата и јазикот во кои настанале. Смисловниот превод се обидува да го пренесе тоа значење со изрази што се разбирливи денес.

Парафразиран превод

Парафразирањето претставува послободно прераскажување на библискиот текст.

Наместо да ги следи зборовите и речениците од оригиналот, авторот или приредувачот ја пренесува главната мисла со поедноставен и послободен јазик.

Понекогаш текстот може да биде дополнет со објаснувања, појаснувања или примери за полесно разбирање.

Таквите изданија можат да бидат корисни за почетници и деца, но важно е да се знае дека парафразата не е исто што и превод направен со внимателно следење на изворните текстови.

Различни видови библиски изданија

Покрај разликите во преведувањето, постојат и различни видови библиски изданија. Тие не мора да се разликуваат по преводот, туку и по начинот на кој е подготвена и претставена содржината.

Стандардно издание

Стандардното издание ја содржи библиската содржина, поделена на книги, поглавја и стихови.

Овие изданија обично немаат многу дополнителни објаснувања, па затоа се погодни за секојдневно читање и проучување.

Студиско издание

Студиското издание, покрај библискиот текст, содржи и дополнителни материјали што му помагаат на читателот подобро да ја разбере содржината.

Во него може да се најдат:

• Објаснувања и белешки за одредени стихови.
• Вовед во секоја библиска книга.
• Историски и културни информации.
• Географски карти и временски прегледи.
• Речник на библиски поими.
• Паралелни библиски текстови и упатувања.

Овие додатоци можат да бидат особено корисни за оние што сакаат подлабоко да ја проучуваат Библијата.

Паралелно издание

Паралелното издание овозможува ист библиски текст да се чита во два или повеќе преводи, поставени еден до друг.

На овој начин читателот лесно може да ги забележи разликите во формулацијата и да добие поцелосна претстава за значењето на одреден стих.

Изданија за деца и млади

Овие изданија се приспособени на возраста и способноста за разбирање на помладите читатели.

Често содржат илустрации, поедноставени приказни и објаснувања за важните библиски настани.

Треба да се има предвид дека не секое детско издание е целосен превод на Библијата. Некои се избор од библиски приказни или прераскажани делови од неа.

Преводите на Библијата на македонски јазик

И македонските читатели имаат можност да користат различни библиски преводи и изданија. Нивниот развој е поврзан со долгогодишна работа на преведувачи, теолози и библиски здруженија.

Еве некои од позначајните изданија.

Свето писмо – Гаврилова Библија (1990)

Во 1990 година за првпат била објавена целосната Библија на современ македонски литературен јазик. Ова издание е познато како „Гаврилова Библија“, според архиепископот Гаврил, кој имал значајна улога во работата на преведувачкиот тим.

Изданието ги опфаќа Стариот и Новиот завет и станало едно од најпознатите и најкористените македонски библиски изданија.

Библија – Душан Константинов (1999)

Во 1999 година било објавено издание на Библијата во превод на Душан Константинов.

Ова е уште едно целосно македонско библиско издание, кое претставува дел од развојот на библиските преводи на македонски јазик.

Динамичен превод на Новиот завет (1999)

Овој превод бил подготвен со цел библиската порака да се пренесе на поразбирлив и поприроден македонски јазик.

За разлика од преводите што повеќе ја следат формата на изворниот текст, динамичниот пристап се насочува кон пренесување на значењето на целосните мисли и реченици.

Ревидирано Свето писмо – Стандардна Библија (2006)

Во 2006 година Македонското библиско здружение објавило ревидирано издание на Светото писмо.

Ова издание било објавено во две верзии:

• Стандардна Библија – без девтероканонските книги.
• Стандардна Библија со девтероканонски книги – со вклучени девтероканонски книги.

Ревидираното издание претставува доработена верзија на претходниот македонски библиски превод.

Нов превод на Новиот завет (2023)

Во 2023 година било објавено ново издание на Новиот завет, подготвено од Македонското библиско здружение.

Според издавачот, ова е првиот македонски превод на Новиот завет направен директно од изворниот грчки текст.

Целта на преводот била библиската содржина да се пренесе на поразбирлив јазик, приспособен на современиот македонски израз, особено за помладите генерации.

На почетокот на секоја библиска книга има краток вовед со информации за нејзиното настанување, авторството и содржината.

Што се девтероканонски книги?

Кога се зборува за различните изданија на Библијата, често се споменуваат девтероканонските книги.

Тоа се книги што се прифатени како дел од Стариот завет во некои христијански традиции, но не и во сите.

Православната и Католичката црква ги вклучуваат овие книги во своите библиски изданија, иако постојат одредени разлики во составот и начинот на нивното групирање. Во протестантските изданија, по правило, тие не се вклучени во главниот библиски канон.

Затоа постојат библиски изданија со различен број книги.

Ова не значи дека некоја верзија едноставно има погрешно или случајно додадени книги. Разликата произлегува од различните библиски канони што ги прифаќаат христијанските традиции.

Како да изберете превод на Библијата?

Изборот на превод зависи од тоа зошто и како сакате да ја читате Библијата.

Пред да изберете, размислете за следново:

1. Колку лесно го разбирате јазикот?

Ако сте почетник, изберете превод со јасен и современ јазик. Важно е да можете да ја следите содржината без постојано да барате објаснувања за зборовите.

2. Дали сакате секојдневно читање или подлабоко проучување?

За секојдневно читање може да ви одговара стандардно издание. Ако сакате подетално да ги проучувате библиските текстови, побарајте издание со објаснувања, белешки и дополнителни материјали.

3. Дали сакате да ги споредувате различните преводи?

Споредувањето на повеќе преводи може да ви помогне подобро да разберете одреден стих или пасус. Различната формулација понекогаш открива нијанси што не се толку очигледни при читање само на еден превод.

4. Дали ви е важен бројот на библиските книги?

Ако сакате да читате Библија според одредена христијанска традиција, проверете дали изданието ги содржи книгите што таа традиција ги прифаќа.

Не постои еден превод што е најдобар за секој читател и за секоја цел. Најважно е да изберете издание што ќе ви овозможи да ја разберете содржината и да продолжите редовно да ја читате.

Зошто е корисно да се споредуваат различни преводи?

Кога читате одреден библиски стих, понекогаш може да забележите дека во различни преводи тој е изразен со различни зборови.

Тоа не мора да значи дека едниот превод е погрешен. Разликите може да произлегуваат од изборот на зборови, граматичката структура, значењето на старите изрази или начинот на кој преведувачите го разбрале изворниот текст.

Споредувањето на преводите може да ви помогне:

• Подобро да го разберете значењето на одреден стих.
• Да забележите различни нијанси во текстот.
• Да разберете изрази што не се користат во современиот јазик.
• Да добиете поширока претстава за библиската порака.

Сепак, важно е да не се извлекуваат заклучоци само врз основа на една реченица или еден превод. При проучувањето треба да се земат предвид и контекстот, целото поглавје и темата за која зборува библискиот текст.

Заклучок

Различните преводи и изданија на Библијата постојат за истата библиска содржина да им биде достапна на луѓето од различни јазици, времиња и средини.

Некои преводи повеќе ја следат формата на изворниот текст, други се насочени кон полесно пренесување на неговото значење, а некои изданија нудат дополнителни објаснувања за подобро разбирање.

Без разлика кој превод ќе го изберете, најважно е да не застанете само на читањето на зборовите, туку да се обидете да ја разберете нивната порака.

Ако досега не сте ја читале Библијата, започнете со издание што ви е лесно разбирливо. Со текот на времето, можете да споредувате различни преводи и да откривате повеќе за нејзината содржина, историја и значење.